Tien jaar na de val van zakenbank Lehman Brothers is het risico op een crisis groter dan ooit, meent Jean-Claude Trichet. De voormalige baas van de Europese Centrale Bank betreurt dat toezichthouders een groot deel van de financiële sector ongereguleerd laten.
De nu 75-jarige Trichet, die van 2003 tot 2011 de scepter zwaaide in Frankfurt, is een van de hoofdrolspelers in De achtste dag, een nieuwe documentaire over de val van Fortis in 2008. Daarin vertelt hij dat het wereldwijd financieel systeem er nu misschien wel slechter aan toe is dan toen.
‘De omvang van de wereldwijde schuldenberg was duidelijk een van de belangrijkste oorzaken van de crisis van 2008’, zegt Trichet terwijl de trein zich op gang trekt in Amsterdam-Centraal. ‘Daarom is het zo alarmerend dat we na de crisis gewoon zijn doorgegaan met meer schulden maken. Het is gemakkelijk om het probleem te analyseren, maar heel moeilijk om het op te lossen. We zijn kwetsbaarder dan ooit.’
Is dat niet deels de schuld van centrale banken? Omdat geld zo goedkoop is, voelen overheden minder druk om budgettair orde op zaken te stellen, en lenen bedrijven gretig om eigen aandelen in te kopen.
‘Centrale banken hebben gedaan wat noodzakelijk was om te vermijden dat er een Grote Depressie kwam, maar het is juist dat dit significante neveneffecten had. Overheden en parlementen hebben nagelaten hun verantwoordelijkheid te nemen.’
Is de kwetsbaarheid daardoor automatisch toegenomen? Banken moeten hogere kapitaalbuffers aanhouden dan voor de financiële crisis, en er is ook meer en beter toezicht.
‘De banken zijn nu veel minder kwetsbaar dan een decennium geleden, dat klopt. Maar er zijn veel niet-bancaire spelers in het financiële systeem die niet onder dat toezicht en strikte regulering vallen, zoals hefboomfondsen, private equity en allerhande beleggingsfondsen. Bij deze zogenaamde schaduwbanken zouden zogezegd enkel beleggers het risico lopen om hun geld te verliezen, maar dat negeert dus wel systeemeffecten die de wereldeconomie kunnen schaden.’
‘Ik zie ook in bijna alle landen dat de private sector de voorkeur geeft aan het uitgeven van schulden in plaats van het eigen vermogen te verhogen, wat ook daar de kwetsbaarheid vergroot. Als er problemen ontstaan in deze markten, kunnen zij de rest van de economie besmetten.’
Bij het voorkomen van een volgende financiële crisis. Toen de Fransman eind 2011 het stokje doorgaf aan de Italiaan Mario Draghi, was er nog geen sprake van dat de Europese Centrale Bank toezicht zou houden op de grootste banken van de eurozone, een taak die Frankfurt pas in november 2014 kreeg toebedeeld. Sindsdien zijn er ook veel strengere kapitaal- en liquiditeitsnormen gekomen, de zogenaamde Basel III-regels.
Een goede zaak, vindt Trichet. ‘Financiële spelers kunnen zichzelf wel beperkingen opleggen, maar het is ongelofelijk moeilijk voor hen om zich daar aan te houden als de rest van de markt minder conservatief is. “Zolang de muziek speelt, moet je recht staan en voort dansen”, zei de toenmalige baas van Citigroup, Chuck Prince, in 2007. We mogen met andere woorden niet vertrouwen op zelfdiscipline bij de banken, maar moeten zelf grotere prudentiële eisen opleggen.’
U verklaarde onlangs dat Europa eerder reguleert naar de geest van de wet, dan de letter van de wet, terwijl dat in de VS omgekeerd is. Wat is de beste keuze?
‘Het doel is in beide gevallen om tot een cultuurverandering te komen, zodat banken geen risico’s meer negeren en zich richten op de lange termijn. Ik zou daarbij niet te veel vertrouwen op de geest van de wet. Om te voorkomen dat de banken elkaar achterna hollen om maar niet achter te blijven, hebben we harde regels nodig. Want als ze zich in het ravijn storten, nemen ze iedereen met zich mee.’
Wat Trichet ‘harde regels’ noemt, komt steeds meer neer op ‘complexere regels’. Het eerste Basel-akkoord uit 1988 over de kapitaalregels voor banken telde dertig bladzijden. Pen en papier volstonden toen om de kapitaalratio’s te berekenen. Basel III telt 616 bladzijden en is hypercomplex.
Draagt dat echt bij tot meer stabiliteit?
‘Een van de grote problemen in de aanloop naar de crisis is dat Basel II veel minder veeleisend was dan Basel I. In combinatie met deregulering lokte dat abnormaal risicogedrag uit bij banken. Daar hebben we een heel hoge prijs voor betaald.’
Is het niet cynisch dat overheden willen dat banken rekening houden met alle risico’s, maar wel nog altijd bepalen dat banken hun eigen staatspapier mogen beschouwen als risicoloos?
‘Dat is duidelijk een probleem. Het is een van de grote structurele veranderingen die nodig zijn.’
Die vermaning brengt in herinnering dat in Trichet zijn keel ooit een stalen koord zat, want zijn stem kon slaan als een zweep. Keer op keer drong hij er bij overheden op aan om structurele hervormingen door te voeren die hun arbeidsmarkt flexibeler zou maken, en om budgettair orde op zaken te stellen. ‘De ECB heeft de plicht om de waarheid te vertellen zoals zij die ziet’, benadrukt hij.
Die waarheid viel meestal in dovemansoren, getuige Trichets periodieke klaagzang dat hij als ECB-baas predikte in de woestijn. Ook zijn opvolger hamert vruchteloos op het belang van structurele hervormingen en besparingen. Raakt Trichet daar niet ontmoedigd van? ‘Helemaal niet. De boodschap van centrale banken moet luid en duidelijk blijven klinken dat monetair beleid het werk van parlementen en overheden niet kan vervangen.’
Copyright: Het Financieele Dagblad, 2 mei 2018