Particulieren worden tegenwoordig ingedeeld in een risicoprofiel. Het idee is dat iedere belegger een eigen risicohouding heeft die meetbaar is.
In de praktijk komt het erop neer dat je iemand een klein aantal vragen stelt, en op basis daarvan besluit om hem of haar te laten beleggen in een bijpassende profielportefeuille of een mix fonds.
Discussie
Op dit moment is er discussie over de vraag of het zinvol is om met uniforme risicoprofielen te gaan werken. Daarmee zouden de producten van de vermogensbeheerders en banken onderling beter vergelijkbaar worden. De echte vraag zou alleen moeten zijn of het überhaupt zinvol is om te werken met risicoprofielen. Het meten van de risicohouding van een belegger is zo goed als onmogelijk.
Volgens mij weet niemand wat zijn persoonlijke risicoparameter in de context van de neo-klassieke nutstheorie is, en veel mensen kiezen eenvoudig weg voor de gemiddelde oplossing omdat ze ‘niet te veel’ maar ook ‘niet te weinig’ risico willen lopen. Anderen moeten om intuïtieve redenen juist niets hebben van aandelen en kiezen daarom voor defensief, en de agressieve belegger wil gewoon niet gemiddeld en saai zijn.
Bijna niemand weet wat risico concreet betekent, behalve dan dat er een onbekende kans is dat je veel geld kunt verliezen. Iedere financiële crisis laat zien dat de onderliggende oorzaken moeilijk te identificeren zijn. De rode draad is dat de crisis doorgaans gepaard gaat met veel ‘leverage’, ofwel schuld. Maar schuld duikt altijd weer op in nieuwe en verrassende vormen.
Traditioneel zien we aandelen als een riskante beleggingscategorie, en daarom zijn velen bereid om te sparen, desnoods tegen een extreem lage rente. Maar het spaargeld van het individu is de schuld van de bank.
Rampscenario
Een ultiem financieel rampscenario zou kunnen zijn dat het volledige Europese bankwezen omvalt, en daarmee ook de euro. Uiteindelijk besluiten de lokale toezichthouders tot een geldsanering zoals we die na de Tweede Wereldoorlog hebben gezien en er worden nieuwe lokale valuta ingevoerd. Alle nominale vermogenstitels (spaargeld, obligaties, etc.) worden de facto ongeldig verklaard of sterk afgestempeld. Aandelen hebben in dit scenario waarde, want de onderliggende ondernemingen zullen kosten en omzet maken in termen van de nieuwe monetaire eenheid.
In dit extreme en niet heel waarschijnlijke scenario is juist het spaargeld veel riskanter dan aandelen. Ook zou je kunnen beargumenteren dat aandelen op de lange termijn meer kans bieden op het realiseren van een ambitieus vermogensdoel.
Deze verschillen in visies zijn juist waardevol, met name in een vrije markt. Het instellen van risicoprofielen betekent dat beleggers zich hetzelfde gaan gedragen. Maar we hebben juist een economisch systeem dat leunt op het idee dat concurrentie goed is en innovatie bevorderd. We hebben zelfs een toezichthouder die ervoor moet waken dat er voldoende concurrentie is.
Diversiteit moet boventoon voeren
Maar hoe kan dit ooit gerealiseerd worden als de producten steeds meer uniform worden? Uniformiteit staat juist haaks op het idee van concurrentie. Concurrentie op een markt met uniforme producten gaat over de kostenefficiëntie van de productie ervan. Juist in de beleggingsmarkt zou diversiteit de boventoon moeten voeren.
Verschillende opvattingen in de analyses van ondernemingen, inschattingen van risico’s behoren bij het systeem dat bijdraagt tot een efficiënte markt. Het kan toch niet de bedoeling zijn dat we in een situatie geraken waarbij de AFM in samenspraak met DNB iedere maand de officiële eindkoersen van de aandelen gaat vaststellen?
Herbalanceren
Neem nu alleen al de frequentie van rebalancing bij een profielportefeuille. Zou dat ook vastgelegd moeten worden? Volgens de literatuur is er met name op korte termijn sprake van momentum in aandelenrendementen. Over perioden van vijf jaar gemeten lijkt er juist weer sprake van mean reversion.
Dit betekent dat je de profielportefeuille niet al te vaak moeten herbalanceren op de vastgelegde mix van aandelen en obligaties. In de praktijk gebeurt precies het omgekeerde: de mix wordt vaak maandelijks of ieder kwartaal weer teruggezet op de afgesproken mix omdat het risico van een rechtszaken over het verzaken van de zorgplicht af te wentelen.
Verschuil je niet langer
Met andere woorden, risicoprofielen zijn handig in een wereld met geformaliseerde processen en een juridisch afdwingbare zorgplicht. Financiële crisis zullen zich hiervan niet zoveel aantrekken, en zullen zelfs mogelijk aangewakkerd worden door het kuddegedrag dat door risicoprofielen wordt uitgelokt. Beleggers en hun vermogensbeheerders moeten zich niet verschuilen achter profielen maar zullen daadwerkelijk de risico’s van de portefeuilles moeten gaan analyseren en in kaart moeten brengen hoeveel risico hun specifieke klanten daadwerkelijk kunnen lopen.
Auke Plantinga is universitair hoofddocent aan de faculteit economie en bedrijfskunde van de Rijksuniversiteit Groningen.