De grootste uitdaging in de communicatie over de eigenschappen van beleggingen is risico. Risico is ongrijpbaar en wordt op veel verschillende manieren geïnterpreteerd. In de praktijk kijken we meestal op een of andere wijze naar de veranderingen in het rendement over een periode uit het verleden, zoals (historische) volatiliteit en neerwaarts risico.
De risicometing zelf wordt meestal gebruikt om de klant te wijzen op de negatieve consequenties van tegenvallende ontwikkelingen in het vermogen. Een belegger kan dan vervolgens beoordelen of het acceptabel is om met 25 procent kans een pensioen te krijgen van minder dan 1000 euro per maand. Op deze wijze leert de belegger over de mogelijke uitkomsten en kan hij of zij zich daar op voorbereiden.
Behalve de vaststelling dat portefeuilles met meer aandelen over het algemeen gemiddeld meer rendement en meer risico hebben, leert de belegger op deze wijze weinig over de oorzaken van het niet bereiken van het gewenste doel. Deze oorzaken zijn doorgaans juist te vinden in de opgaande conjunctuur. Wanneer het goed gaat vergeten we vrij snel weer dat het ooit ook slecht ging en verliezen we het risicoperspectief uit het oog. Ik zou er daarom voor willen pleiten dat we beleggers veel meer voorlichten over het risico van het maken van fouten in een opgaande conjunctuur. Wat moet je doen als je inkomen gestegen is en je wat meer vermogen omhanden hebt?
In het verleden hebben we hier behoorlijk de plank mee misgeslagen, namelijk in de decennia voor de recente crisis bij de opbouw van het pensioenvermogen. Sinds de crisis van 2008 zijn we meer gaan sparen voor ons pensioen door hogere pensioenpremies. Dit was op dat moment misschien wel noodzakelijk, maar het was een heel pijnlijke ingreep omdat we extra moesten sparen op een moment dat we het geld hard nodig hadden. We hadden natuurlijk in de jaren voor de crisis de pensioenfondsen moeten toestaan veel grotere reserves op te bouwen. Het extra plezier dat we hadden van de lage premies was betrekkelijk gering. De huidige problemen rond pensioenen waren ons grotendeels voorbijgegaan wanneer de pensioenfondsen zich indertijd niet geroepen voelden om hun grote reserves af te bouwen door premies te verlagen of premies tijdelijk zelfs helemaal af te schaffen.
Mocht het in de komende jaren economisch onverwacht beter gaan, dan zou het me niet verbazen dat we verzuimen de gelegenheid te baat te nemen om de risico’s op en de gevolgen van de volgende conjuncturele neergang te verkleinen.
Daarom hebben we meer behoefte aan een indicator die aangeeft wanneer het moment is aangebroken om extra te sparen en te beleggen. De nieuwe indicator moet individueel bepaald zijn en ook aangeven wanneer het persoonlijke risico van extra beleggen in aandelen laag is. Een salarisverhoging is bijvoorbeeld een goed moment om extra te sparen en ook om risico te nemen. Je bent immers nog niet gewend aan het hogere inkomen, en je zult de extra premie amper missen. Door te verzuimen extra te sparen op zo’n moment creëer je het risico dat je later te weinig hebt.
Auke Plantinga is universitair hoofddocent aan de faculteit economie en bedrijfskunde van de Rijksuniversiteit Groningen. Deze column staat in het Fondsnieuws-magazine dat op 15 juni verschijnt.