Het ruime monetaire beleid van de ECB zet al geruime tijd de rente onder sterke druk. Dit geeft grote problemen voor de financiële sector, vooral omdat consumenten en beleggers moeite hebben met lage en negatieve rentes.
Sparen loont nauwelijks en ook beleggen in obligaties is een zo goed als zinloze activiteit. Alleen beleggingen in aandelen geven nog een klein positief rendement. Het gemiddelde aandeel wereldwijd (MSCI World) leverde over de afgelopen 10 jaar zo’n 2,08 procent per jaar op. Historisch gezien erg laag, maar in ieder geval nog positief.
De malaise op de vermogensmarkt is voornamelijk te wijten aan een overschot aan financieel kapitaal. Dit komt min of meer overeen met de analyse van de ECB, die probeert de consumptie aan te zwengelen. En voor de onbalans tussen Noord- en Zuid-Europa zou het dan mooi zijn als de Noord-Europeanen meer zouden consumeren. We zouden dan wat in kunnen teren op ons financieel kapitaal, en daarmee de economie van de Zuid-Europeanen kunnen aanjagen.
Bijwerkingen
Het medicijn van de ECB blijkt echter geen wondermiddel, en heeft nogal wat bijwerkingen, met name ook in Nederland. Door de lage rente staan de dekkingsgraden van de pensioenfondsen onder druk, waardoor de neiging bestaat om de pensioenpremie te verhogen. Een hogere premie betekent nog meer sparen, en minder consumeren. Dit is dus precies het omgekeerde van het beoogde beleid.
Daarnaast komt nog dat Nederlanders door de voortsluimerende economische crisis, en de dreiging van een nieuwe crisis erg voorzichtig zijn geworden. Ondank de extreem lage spaarrente, hebben we enorme bedragen op onze spaarrekeningen staan. Deze dienen allemaal het voorzorgsmotief, en zijn een verzekeringspremie tegen alle risico’s waaraan we bloot staan. En zoals bij alle verzekeringsproducten zijn we dan vaak bereid om een verzekeringspremie te betalen.
Omslagstelsel
Wat dat betreft is het voorstel van Jean Frijns om een sterker gewicht aan het omslagstelsel in de financiering van pensioen toe te kennen een goed idee. Men zou het bedrag dat pensioenfondsen bij ongewijzigd beleid zouden moeten korten tijdelijk via een omslagsysteem kunnen laten financieren door de actieven via een hogere premie.
Het eerste voordeel van het financieren op basis van omslagstelsel is dat de premie veel minder verhoogd hoeft te worden. We hoeven namelijk niet meteen de premie te verrekenen voor alle jaren in de toekomst waarin we voorspellen dat de rente te laag is, zoals dat nu gebeurt. Het tweede voordeel is dat er geen geld aan de economie onttrokken wordt om vervolgens in een niet-renderende kapitaalmarkt te investeren. Bovendien brengt het meer rust op het pensioenfront. De uitkeringen staan niet iedere keer opnieuw ter discussie, en de extra premie is beperkt. Dit vermindert het risicogevoel. En mocht de situatie nog heel lang negatief blijven, dan kunnen we alsnog uitkeringen gaan verlagen.
Nu zal een dergelijke ingreep in het Nederlandse pensioenstelsel er niet toe leiden dat het ECB-beleid opeens wel effectief zal zijn. Hiertoe moet vooral het gevoel van onzekerheid weggenomen worden. Dit is lastig: het zwakke monetaire beleid is vooral een bewijs van de zwakke politieke eenheid van Europa.
Auke Plantinga is universitair hoofddocent aan de faculteit economie en bedrijfskunde van de Rijksuniversiteit Groningen. Deze column staat in het Fondsnieuws-magazine dat op 25 november verschijnt.