Een goede crisis kenmerkt zich door een hoog schuldenniveau in de economie. Consumenten, beleggers, ondernemingen of overheden hebben te veel geleend waardoor een tegenvaller van beperkte omvang leidt tot een kettingreactie.
Schulden leiden tot een hefboomwerking, met name wanneer deze in vaste bedragen zijn gesteld met een vaste rente. Dit vergroot de risico’s inherent in het economisch systeem, omdat individuele partijen gemakkelijk failliet kunnen gaan.
Zo kunnen we bijna wekelijks zien hoe de pensioenfondsen op het ene moment weer bezig zijn ‘op de goede weg’ en een dekkingsgraad van ruim boven de 105% te rapporteren, en de week erna moeten we alweer lezen dat er sprake is van een omvangrijke onderdekking.
De problematiek van de pensioenfondsen zou minder ernstig zijn als de toezeggingen meer flexibel waren. Pensioenen worden dan directer gekoppeld aan de waarde van de beleggingen, zoals in het recente pensioenakkoord is afgesproken. Pensioenuitkeringen variëren dan van jaar tot jaar, afhankelijk van de waarde van de beleggingen.
Staatsobligaties
De aflossing en rente op staatsobligaties zou ook gekoppeld moeten worden aan economische prestaties. Zo zou de aflossing en rente automatisch moeten worden verlaagd indien de betreffende overheid niet meer voldoet aan de begrotingsregels van de Europese Unie.
Voor iedere procent die de ratio van overheidsschuld boven een bepaald niveau ligt, wordt de schuld automatisch een half procent afgewaardeerd. Dit zou ingaan bij een overheidsschuld die boven de Europese norm van 60 procent van het bruto nationaal product ligt.
Beloont dit dan geen slecht gedrag? Ik denk het niet, want de markt zal hogere rentes op overheidsschuld eisen, en door het automatische afwaarderingsmechanisme zal de markt veel eerder merken dat er een probleem is met het betreffende land.
Banken
Voor banken zou de regelgeving erin moeten voorzien dat bij dreigende financiële problemen, een deel van de verplichtingen automatisch omgezet wordt in aandelen. Op deze manier wordt dan automatisch de leverage verlaagd.
Beleggingsfondsen zouden wat dat betreft een grotere rol moeten spelen in de economie.
Terugkijkend naar de crisis van 1929 zien we dat toen vooral zware verliezen zijn geleden in zo genoemde unit trusts, een soort beleggingsfonds waarbij vaak veel leverage gebruikt werd. Daarentegen kwam het equivalent van onze huidige beleggingsfondsen, het zo genoemde ‘boston type’ open end mutual fund als winnaar uit de bus.
Beleggingsfondsen
Bij deze beleggingsfondsen is geen leverage toegestaan en wordt de waarde geijkt aan de marktwaarde van de onderliggende beleggingen.
Veel functies in het financieel systeem zijn nu ondergebracht bij banken, pensioenfondsen en verzekeringsmaatschappijen, maar om het risico van een systeemcrisis te verkleinen is het van belang dat beleggingsfondsen een grotere rol gaan spelen.
Auke Plantinga is universitair hoofddocent aan de faculteit economie en bedrijfskunde van de Rijksuniversiteit Groningen