Met de huidige lage nominale rente lijken obligaties uit den boze. De veelgehoorde opvatting is dat de rente eigenlijk alleen nog maar kan stijgen, en zodoende de koersen van obligaties sterk onder druk komen te staan. We gaan er blijkbaar vanuit dat de rente niet negatief kan zijn.
Het laatste paper geschreven door Fisher Black vlak voor zijn dood geeft aan deze gedachte zelfs een theoretische basis heeft.
De belangrijkste motivatie voor de aanname dat de rente niet negatief kan zijn is de optie dat we geld altijd nog contant aan kunnen houden, en dat geeft dan een rente van 0 procent. Dit is ook de gedachtegang in het paper van Fischer Black.
Rentestijging
Toch zou de stijging van de rente nog wel eens op zich kunnen laten wachten. De monetaire autoriteiten zijn weliswaar minder agressief geworden met het monetaire beleid, maar tegelijkertijd is de hoeveelheid kapitaal en schuld in de economie kolossaal.
We hebben massaal onze verwachtingen omtrent de toekomst omgezet in schulden. Het zou kunnen dat ons een nieuwe financiële crisis boven het hoofd hangt, waarmee in één keer een einde gemaakt wordt aan het kapitaaloverschot waaraan onder meer Piketty zich lijkt te ergeren.
We hebben dan geen kapitaalbelasting nodig, en de kapitalisten worden met harde hand weer op gelijke voet geplaatst met de werkenden. Het zou ook heel goed kunnen dat – gelet op juist het enorme kapitaal – iedereen er erg veel belang bij heeft om zo’n crisis te voorkomen en de rente juist nog heel lang laag te houden.
Geldpakhuis
Bovendien is het niet zo gemakkelijk om de optie van Fischer Black uit te oefenen. We zouden dan massaal giraal in chartaal geld om moeten zetten. Een risico-averse miljardair moet, net als Dagobert Duck, een geldpakhuis bouwen.
Maar het grootste technische bezwaar is dat centrale banken eerst massaal chartaal geld moeten gaan drukken aangezien op dit moment slechts 10 procent van het geld chartaal is. Feitelijk hebben we het over een bank run op alle banken.
Het zou me niet verbazen dat de centrale banken - om dit te ontmoedigen - kosten gaan berekenen: 105 euro betalen om een bankbiljet van 100 te mogen ontvangen. Dat zou je ook kunnen zien als een negatieve rente op chartaal geld.
Verdere daling
Het zou dus ook nog kunnen dat de rente nog verder daalt en dat we negatieve nominale rentes krijgen. Tot op zekere hoogte zullen we zoiets wel accepteren, uiteraard met tegenzin. In de eerste plaats omdat het omzetten van de giraal geld naar bankbiljetten moeite kost, en het huren van een goede kluis kosten met zich meebrengt.
Bovendien moet je voor grote uitgaven eerst naar je kluis, net als vroeger. Niet zo erg misschien, maar als met een rente van -0.5 procent op je rekening van die sores verlost bent, dan kies je misschien toch voor het gemak.
Bovendien als we echt massaal over zouden gaan op chartaal geld, dan kan de centrale bank natuurlijk nog dezelfde truc uithalen die de PostNL heeft uitgehaald: je zet geen bedragen meer op de biljetten, maar geeft ze een nummer. Een biljet nummer 1 heeft een waarde van 10 euro, biljet nummer 2 heeft een waarde van 20 euro tot de ECB besluit dat het resp. 9 en 18 euro wordt.
Ik denk niet onmiddellijk dat het scenario van negatieve nominale rentes het meest waarschijnlijke is, maar een rentestijging laat misschien toch langer op zich wachten. Om kort te gaan: ik zou nog niet meteen al mijn obligaties verkopen.
Auke Plantinga is universitair hoofddocent aan de faculteit economie en bedrijfskunde van de Rijksuniversiteit Groningen.
De informatie in deze column dient niet te worden opgevat als beleggingsadvies, beleggingsaanbeveling, aanbod of uitnodiging om effecten te kopen, te verkopen of anderszins te verhandelen.