De Westerse wereld probeert alweer enkele jaren de gevolgen van de financiële crisis uit 2008 te overwinnen.
De resultaten tot dusverre zijn weinig bemoedigend. Het lijkt er zelfs op dat zeker in Europa de crisis aan intensiteit wint. Bij de schuldencrisis van een aantal zuidelijke landen, dreigt zich een bankencrisis te voegen. Politiek onvermogen ondermijnt steeds meer het geloof in een snelle oplossing.
Politieke beperkingen
In een dergelijk klimaat van beleidsmatig onvermogen ligt het bijna voor de hand dat een derde partij opstaat die poogt de opengevallen gaten in beleid op te vullen.
Zowel in Europa als in de Verenigde Staten is dat de centrale bank. De Fed praat steeds openlijker over een nieuwe ronde van stimuleringen, terwijl de ECB op grote schaal Spaans en Italiaans schatkistpapier opkoopt en het bancaire stelsel min of meer onbeperkte toegang tot liquiditeiten garandeert.
Contrast
Door hun kordate optreden hebben centrale banken aan prestige gewonnen. Hun daadkracht steekt scherp af bij het aanhoudend gerommel van politici.
Dat wil echter weer niet zeggen, dat alle heil nu zal komen van de ECB en de FED. Nu de crisis weinig tekenen van verzwakking toont, naderen ook de centrale banken de grenzen van hun mogelijkheden. Een deel van de problemen ligt immers buiten het traditionele werkterrein van de centrale banken.
Bezuinigen of stimuleren
Het eerste probleem is dat van de conventionele politiek van bezuinigen of stimuleren. In de Westerse wereld bestaat op dit moment een voorkeur voor fiscale verkrapping in plaats van verruiming.
Een mogelijke stimulering moet daarom komen uit de hoek van het monetaire beleid, maar zeker in de VS zijn daartoe de mogelijkheden beperkt met een korte rente die nagenoeg nul procent bedraagt. Het monetaire beleid kan hooguit flankerend werken, maar het kan niet de rol van het fiscaal beleid overnemen.
Herstel van solvabiliteit
Het tweede terrein waar centrale banken geen rol van betekenis kunnen spelen is dat van het herstel van de solvabiliteit van het bankwezen. Een grondige en verreikende herkapitalisatie gaat uiteindelijk hun krachten te boven. Die taak zullen nationale overheden voor hun rekening moeten nemen.
Het begint er trouwens meer en meer op te lijken dat zeker in Europa overheden hiertoe gedwongen zullen worden. Het wantrouwen jegens de financiële sector zwelt eerder aan dan het wegebt.
De ECB heeft ook weinig tot geen invloed op het ontwikkelen en uitvoeren van het beleid om de schuldencrisis te smoren. Ze kan pleiten voor een belangrijkere rol voor het Europese steunfonds maar het is de politiek die beslist.
Beleidsbeperkingen
Het werkgebied van de politiek en dat van de centrale banken is duidelijk van elkaar gescheiden als het gaat om het bestrijden van de crisis. De rollen zijn duidelijk verdeeld. Maar ook op hun eigen werkterrein zien centrale banken zich voor beperkingen geplaatst.
Om maar eens wat te noemen: een van de lessen van de depressie uit de jaren dertig van de vorige eeuw is, dat het wel eens nuttig kan zijn om het wapen van de negatieve rente voor kortere of langere tijd te hanteren. Zo kan er weer enige inflatie ontstaan die kan fungeren als smeerolie van de groei.
Zal de Fed een dergelijk beleid durven en kunnen hanteren gelet op haar plicht inflatie beperkt te houden? Een zelfde soort verhaal is te vertellen over Europa. De centrale doelstelling van de ECB is om inflatie onder 2 procent te duwen en te houden.
Dit uitgangspunt maakt het voor een land als Griekenland echter alleen nog maar moeilijker om de schuldencrisis effectief te bestrijden. Inflatie is een uitstekend middel om schulden te verminderen. Maar ja, Duitsland heeft een historische afkeer van inflatie en vormt daarmee voorlopig een onoverkomelijke sta-in-de-weg voor een aanpassing van beleid.
Kansen voor onorthodox beleid
Wat dat betreft zijn de kansen voor een onorthodox beleid in de VS groter. Helikopter Ben heeft de lessen van de jaren dertig en die van Japan zeer ter harte genomen.
Overigens zijn ook in Europa tekenen waarneembaar dat – uit nood geboren – de ECB zoekt naar nieuwe wegen om haar beleidsdoelstellingen op te rekken. Het opkopen van schatkistpapier onder de vlag van het Securities Market Program is er zo een. Ook in Europa geldt meer en meer: nood breekt wet.
De auteur is zelfstandig gevestigd analist en daarnaast als partner verbonden aan De Weygerbergen, bureau voor performancemeting en vermogensbegeleiding in Eindhoven.