Speltheorie is een tak van de wiskunde en economie die onderzoekt hoe rationele spelers beslissingen nemen wanneer de uitkomst mede afhangt van de keuzes van anderen. Centraal staat dat spelers hun gedrag afstemmen op verwachtingen over elkaars acties. Menselijke interacties krijgen zo het karakter van een strategisch spel, vaak vergeleken met een schaakpartij.
Veel mensen maakten kennis met speltheorie via de film A Beautiful Mind, waarin John Nash, gespeeld door Russell Crowe, centraal staat. Zijn bekendste bijdrage is het Nash-evenwicht: een situatie waarin geen enkele speler zijn positie kan verbeteren door eenzijdig van strategie te veranderen. Het resultaat is een stabiel maar niet noodzakelijk optimaal evenwicht, eerder een patstelling dan een overwinning.
Hoewel speltheorie abstract oogt, heeft het een brede praktische toepassing. Bedrijven gebruiken het voor prijsstrategieën, biologen voor gedragsverklaring en beleggers voor het analyseren van marktdynamiek. In de internationale politiek biedt speltheorie inzicht in escalatie, samenwerking en afschrikking. Niet wie de meeste middelen heeft wint, maar wie het spel het best begrijpt.
Toegepast op het conflict tussen de Verenigde Staten, Israël en Iran zien we een klassiek strategisch spel met wederzijdse afhankelijkheid. Elke speler maximaliseert zijn eigen voordeel, rekening houdend met de verwachte reacties van de anderen. De VS en Israël opereren grotendeels als één blok en hanteren een strategie van maximale druk en afschrikking. Hun formele doel is ambitieus: het neutraliseren van de Iraanse militaire en nucleaire capaciteit. Informeel streven ze naar het bestendigen van hun regionale – en in het geval van de VS, mondiale – dominantie.
In speltheoretische termen mikken ze op een maximale uitkomst, maar dat verhoogt, net als bij beleggen, ook het risico, in dit geval op escalatie en hoge kosten. Hun strategie staat of valt met geloofwaardigheid. De tegenstander moet overtuigd zijn dat ze bereid zijn door te zetten, ongeacht de prijs. Die geloofwaardigheid is ongelijk verdeeld. Israël, geconfronteerd met existentiële dreigingen, wordt als vastberadener gezien dan de VS, waar binnenlandse politieke druk en de komst van de midterm-verkiezingen de speelruimte beperken. Donald Trump kan zich niet veel zwarte bodybags veroorloven.
Iran kiest daarom voor een asymmetrische strategie. In plaats van een onzekere totale overwinning na te streven, probeert het de kosten voor de tegenpartij systematisch te verhogen. Dat gebeurt onder meer via verstoringen van energievoorziening en logistieke ketens, met wereldwijde inflatie en hogere rentes als gevolg. Door tijd te rekken vergroot Iran de druk. Bovendien blijft de maritieme handel erg kwetsbaar. Zonder wapenstilstand zullen verzekeraars zoals Lloyd’s of London terughoudend blijven om transport te dekken, zelfs al slaagt de VS erin om alle zeemijnen uit de Straat van Hormuz te vegen.
Iran lijkt daarmee speltheoretisch het meest consistent te handelen. Het speelt niet om het spel te winnen, maar om de spelregels te veranderen om zo een sterkere tegenstander uit te putten. Moderne geopolitiek draait dus evenzeer om speltheoretische interactie als om brute militaire macht, een dimensie die Trump lijkt te onderschatten.
Tegelijk leert speltheorie dat onvoorspelbaarheid een strategisch instrument kan zijn. Als geen enkele partij zeker weet hoe ver de ander wil gaan, versterkt dat de afschrikking. De huidige dynamiek lijkt dan ook te evolueren naar een fragiel evenwicht zonder duidelijke winnaar, zonder gemakkelijke exit die gezichtsverlies vermijdt. Dit benadert een Nash-evenwicht waarin alle partijen suboptimale uitkomsten accepteren omdat eenzijdige afwijking de situatie zou verergeren, vergelijkbaar met het prisoner’s dilemma.
Voor beleggers schuilt hierin een belangrijke les. Markten reageren niet alleen op feiten, maar vooral op verwachtingen en strategisch gedrag. Inzicht in speltheoretische dynamieken helpt om scenario’s beter te beoordelen. Wie begrijpt dat een patstelling waarschijnlijker is dan totale escalatie, vermijdt paniekreacties op schokkende headlines. Tegelijk ontstaan kansen in sectoren die profiteren van langdurige spanningen, zoals energie en defensie.
Jan Longeval is oprichter van Kounselor Consulting en daarnaast adjunct professor bij de Finance Vlerick Business School. Hij schrijft als beleggingsexpert columns voor Investment Officer.