Democraten dissen en dwepen met dictators. De Amerikaanse president Donald Trump ging in Helsinki tijdens zijn ontmoeting met de Russische leider Vladimir Poetin verder met wat hij al anderhalf jaar doet. Aangevuld met een flink portie inconsistentie.
Dit schrijft Andy Langenkamp, senior policy analist van ECR Research, in onderstaande analyse van het Amerikaanse beleid van president Trump.
Zo bekritiseerde hij vorige week Duitsland vanwege de Duitse steun voor de gaspijpleiding Nord Stream 2 met de woorden: ‘Het is triest…Wij beschermen Duitsland, Frankrijk en al deze landen en dan sluiten enkele landen een pijpleidingdeal met Rusland en betalen zo miljarden aan de Russische schatkist. Ik denk dat dit zeer ongepast is…Duitsland wordt volledig door Rusland gecontroleerd.’ Om dus een week later geen kritisch woord over Moskou over zijn lippen te krijgen.
Goudlokje-scenario
De financiële markten maakten zich de afgelopen achttien maanden meestal niet druk om Trumps geopolitieke strapatsen en werden vooral blij van zijn deregulering en belastingverlaging. Het gegoochel van centrale banken met niet te bevatten hoeveelheden aan stimulering bracht de markten ook in hogere sferen.
Maar het Goldilocks-sprookje verliest aan kracht. Lange tijd was er sprake van lage rentes en lage inflatie, sterke economische groei en aandelenmarkten in hosannastemming. Dat optimisme maakt plaats voor bedenkingen of zelfs uitgesproken pessimisme, mede ingegeven door Trump’s opstelling op het terrein van internationale handel en het internationale beleid van de VS.
Amerikanen zelf zijn nog niet in hogere sferen. Voor het eerst is minder dan de helft van Amerikanen uitgesproken trots om Amerikaan te zijn. Ruim 40 procent vindt dat het land er slechter voorstaat dan vijftig jaar geleden. Tegenover 37 procent die het daar niet mee eens is. Bedenk wel, een halve eeuw geleden was de oorlog in Vietnam op z’n hoogtepunt.
Paniekvoetbal
Trump heeft het Amerikaanse aanzien geschaad en hij en zijn team lijken erop uit om zich los te maken van de bouwstenen van de liberale wereldorde: van bondgenoten, van internationaal recht, van de regels en concepten omtrent vrijhandel en van de etiquette en fatsoensnormen die gelden in nationale en internationale politiek. Time-journalist Karl Vick schreef over Trump: ‘With each passing month he is testing anew just how far from our founding humanism his ‘America first’ policies can take us.’
Het beleid dat de VS nu voert, kan ook beschouwd worden als paniekvoetbal. De afgelopen decennia was Amerika onbetwist de hegemoon; het maakt op alle vlakken de dienst uit: militair, diplomatiek, economisch, financieel en cultureel. Aan die overmacht komt langzaam een einde.
Binnen de wereld van computerspellen bestaat een genre dat aangeduid wordt als 4X, doelend op de basishandelingen: explore, expand, exploit en exterminate. De VS was tijdens de eerste eeuw van zijn bestaan vooral bezig met het ontdekken en uitbreiden van eigen land (dat gepaard ging met flink wat uitroei- en uitbuitactiviteit overigens) en richtte zich pas echt op de buitenwereld vanaf het einde van de 19e eeuw toen plekken als Puerto Rico en de Filipijnen koloniën werden van de VS.
Op naar een ‘exterminate’ fase
In de 20e eeuw koos de VS niet voor het traditionele koloniale uitbuitproces, maar voor een veel ingenieuzer, fijnmazig militair, politiek en financieel systeem van bondgenoten, allianties en internationale instituties. Via deze weg kon Amerika de wereld exploiteren op een manier waarop de meeste andere spelers meeprofiteerden. Maar ook hierbij kwam regelmatig de exterminate kant om de hoek kijken in de vorm van de militaire uitvoering van buitenlands beleid in o.a. Korea (1950-1953), Vietnam (1965-1973), Grenada (1983), Panama (1989), Koeweit/Iraq (1991), Afghanistan (2001) en Irak (2003).
Nu komt steeds meer de angst om de hoek kijken om uiteindelijk lijdend voorwerp te worden van de exterminate fase. Zowel op binnenlands niveau – mensen die de afgelopen decennia er niet of nauwelijks op vooruit gingen en verdere marginalisatie vrezen – als op mondiaal niveau – de dreiging om overlopen te worden door China.
Trump speelt vakkundig in op deze angsten en denkt dat Amerika beter overeind blijft door pure machtspolitiek dan door dit te combineren met aandacht voor democratie, mensenrechten en gelijkheid. Dit kan funest zijn voor het internationale politieke systeem zoals dat uitgekristalliseerd is na de Tweede Wereldoorlog.
Voor nu is voor de markten de handelsoorlog de meest gevaarlijke en concrete vertaling van Trumps visie in acties. Lang gingen beleggers, investeerders en bedrijven ervan uit dat Trumps protectionistische dreigementen vooral bedoeld waren als onderhandelingstactiek en dat de president zou inbinden. Dat lijkt nu een verkeerde inschatting.
Grote handelsoorlog of niet?
De vraag is of met scherp blijft worden geschoten in handelsland? Trumps koers blijft populair bij zijn achterban en zijn algemene populariteit is per saldo gestegen sinds het begin van het jaar. In de aanloop naar de midterms in november zal Trump waarschijnlijk blijven stoken.
China deinst niet terug voor Amerika en zal met gelijke munt terugslaan. Ook Europa gaat niet door het stof voor Trump; al gaat het wel wat voorzichtiger te werk dan China. In elk geval zien wij Trump niet snel erin slagen om de andere twee op de knieën te dwingen en dus zien we de handelsspanningen doorzetten. Mede omdat menig Europees leider ondanks de migratiekwestie ook snapt dat Europa alleen een kans maakt overeind te blijven in het geweld van China en de VS door samen op te trekken. Al wordt dit wel moeilijker door grote verdeeldheid binnen west en oost en noord en zuid met daarbij leiders die het niet zo nauw nemen met rechtsstaat en liberale democratie.
Xi Jinping kan weliswaar als autoritair leider besluiten makkelijker doordrukken, maar hij zal beducht zijn voor het sterke Chinese nationalisme en wel twee keer nadenken voordat hij buigt voor Trump. Bovendien past dit totaal niet in de assertieve koers die China vaart sinds Xi de teugels in handen heeft.
Ondertussen zal Poetin niet nalaten de boel op te stoken, aangezien hij met binnenlandse problemen kampt en keer op keer is gebleken dat Russen zich in grote mate als een man achter Poetin scharen als de confrontatie met het Westen wordt gezocht. Bovendien heeft Rusland de afgelopen jaren zijn strategische positie in het Midden-Oosten flink versterkt. Daar kan het Amerika de voet behoorlijk dwars zetten.
Ruimte voor opluchting
Al met al wordt de situatie er niet vrolijker op. Dat was de afgelopen jaren ook al het geval, maar toen zorgden lage rentes en inflatie en ongekende monetaire stimulering voor veel vrolijkheid. Nu het monetaire en algemene economische klimaat minder frivool worden, kunnen geopolitiek en handelsspanningen makkelijker de stemming bederven.
Overigens is dit geen honderd procent zekerheid, want Amerika heeft bijvoorbeeld een handreiking gedaan richting Europa in het handelsconflict: het stelt voor om van verhoging van tarieven op auto’s af te zien en alle tarieven daarop af te schaffen als Europa dat ook doet. In Europa is voorzichtig positief gereageerd.
Deze tactiek heeft Trump al eerder gekozen: de boel op de spits drijven om vervolgens een concessie af te dwingen om een dreiging van tafel te nemen. Als markten dit opvatten als de standaardwijze van opereren, dan kan de komende tijd nog wat opluchting in de markten sluipen. Dat neemt niet weg dat het mondiale geopolitieke klimaat verder verslechtert en genoeg potentiële brandhaarden bestaan om markten uiterst nerveus te maken.
Andy Langenkamp is senior policy analist van ECR Research.