Geopolitieke onzekerheid is geen incidentele verstoring meer, maar een structurele factor in het beleggingslandschap. Voor Nederlandse pensioenfondsen betekent dit dat risicobeheer niet langer kan volstaan met historische aannames of statische stress-scenario’s. Veerkracht vraagt om een samenhangende aanpak op strategisch, tactisch en operationeel niveau.
Dit artikel laat zien hoe pensioenfondsen geopolitieke risico’s concreet kunnen integreren in hun risicobeheer, met aandacht voor besluitvorming, liquiditeit en uitvoerbaarheid.
Strategisch: van voorspellen naar veerkracht bouwen
Op strategisch niveau draait risicobeheer niet om het voorspellen van de volgende crisis, maar om het ontwerpen van een robuuste financiële structuur die meerdere geopolitieke schokken kan absorberen.
Scenarioplanning als leidraad voor besluitvorming
Scenarioplanning vormt hierbij het kerninstrument. Door drie tot vijf plausibele geopolitieke scenario’s te formuleren — bijvoorbeeld langdurige spanningen rond grondstoffen, escalatie van regionale conflicten of verdere deglobalisering — kunnen ALM-analyses worden verrijkt. Niet om uitkomsten te voorspellen, maar om het bestuur en de beleggingsadviescommissie te laten doorleven wat dit betekent voor rendement, liquiditeit en solvabiliteit.
Deze dialoog dwingt tot expliciete keuzes, zoals:
- welke verliezen acceptabel zijn binnen de risicobereidheid;
- hoeveel buffer nodig is om gedwongen verkopen te vermijden, en
- hoeveel flexibiliteit wenselijk is rondom de strategische allocaties.
Communicatie als strategisch instrument
In geopolitieke crises staat vertrouwen onder druk, juist wanneer markten volatiel zijn. Door vooraf vast te leggen hoe en wanneer het fonds communiceert met deelnemers, borg je consistentie tussen beleid, uitvoering en externe boodschap.
Tactisch: wendbaarheid wanneer markten onder druk staan
Tactisch risicobeheer vertaalt strategische uitgangspunten naar portefeuille-inrichting en handelsbeslissingen. De kernvraag is of het fonds in stressvolle omstandigheden voldoende manoeuvreerruimte behoudt.
Praktijkvoorbeeld: aanhoudende onzekerheid rond Amerikaans handelsbeleid
De huidige onzekerheid rond het Amerikaanse handels- en buitenlandbeleid laat zien hoe snel geopolitiek doorwerkt in financiële markten. Uitspraken en beleidsvoorstellen over invoertarieven, sancties en de heronderhandeling van handelsrelaties zorgen op dit moment voor verhoogde volatiliteit in valuta-, aandelen- en grondstoffenmarkten.
Voor pensioenfondsen vertaalt deze situatie zich naar snelle marktbewegingen, toenemende onzekerheid rond dollarposities en druk op liquiditeitsbeheer, met name bij derivaten en alternatieve beleggingen. In verschillende portefeuilles lopen onderpandvereisten op, waardoor liquiditeitsbuffers daadwerkelijk worden aangesproken.
Fondsen die vooraf expliciet hebben nagedacht over geopolitieke scenario’s en handelsconflicten:
- beschikken over vooraf gedefinieerde liquiditeitsbuffers;
- hebben ruimte binnen tactische mandaten om in te grijpen, en
- kunnen escalaties sneller op bestuursniveau adresseren.
Illiquiditeitsmanagement
Een professioneel tactisch raamwerk vraagt daarom om:
- vooraf gedefinieerde reductiestrategieën voor illiquide beleggingen;
- voldoende liquide buffers om schokken op te vangen, en
- inzicht in afhankelijkheden tussen markten, liquiditeit en onderpandvereisten.
Mandaatflexibiliteit als randvoorwaarde
Tactische wendbaarheid werkt alleen wanneer mandaten helder en vooraf afgesproken zijn. Beleggingsteams moeten binnen duidelijke kaders tijdelijk kunnen afwijken van strategische gewichten, met heldere escalatiepaden richting bestuur. Zo wordt snelheid gecombineerd met governance-discipline.
Operationeel: detectie en continuïteit onder druk
Zonder robuuste operatie verliezen strategie en tactiek hun waarde tijdens een crisis. Operationeel risicobeheer vormt daarom de eerste verdedigingslinie.
Signaalmonitoring
Geopolitieke risico’s ontwikkelen zich zelden lineair. Effectieve monitoring combineert marktdata, macro-indicatoren en externe signalen om afwijkingen tijdig te detecteren. Het doel is niet voorspellen, maar besluitvorming versnellen en escalaties eerder bespreekbaar maken.
Oefenen onder realistische omstandigheden
Regelmatige crisis- en stressdrills zijn essentieel. Door scenario’s te oefenen -inclusief liquiditeitsstress en besluitvorming onder tijdsdruk- worden zwakke plekken in processen, samenwerking en mandaten zichtbaar. Dat geldt ook voor de samenwerking met fiduciair beheerders, vermogensbeheerders en custodians. Wat op papier robuust oogt, kan in de praktijk anders uitpakken.
Conclusie
Geopolitieke onzekerheid vraagt van pensioenfondsen om een geïntegreerde benadering van risicobeheer. Strategisch draait het om veerkracht via scenariodenken, tactisch om wendbaarheid binnen mandaten en liquiditeitsbuffers, en operationeel om tijdige signalering en geoefende processen. Fondsen die deze lagen met elkaar verbinden, vergroten hun vermogen om ook in geopolitiek onrustige tijden beheerst te blijven beleggen.
Key takeaways
- Behandel geopolitiek als structureel risico, niet als incident
Integreer geopolitieke onzekerheid expliciet in scenarioanalyse, risicobereidheid en strategische besluitvorming.
- Liquiditeit en mandaatflexibiliteit bepalen de slagkracht
Vooraf gedefinieerde buffers en heldere tactische mandaten maken het verschil wanneer markten snel bewegen.
- Voorbereiding wint tijd onder druk
Signaalmonitoring, geoefende crisisprocessen en consistente communicatie vergroten de bestuurbaarheid in onzekere marktomstandigheden.
Simon Heerings is senior risk consultant bij Ortec Finance, een wereldwijde leverancier van technologie en oplossingen voor het nemen van investeringsbeslissingen. Ortec Finance is onderdeel van het expertpanel van Investment Officer en schrijft over uiteenlopende thema’s.