Een jaar of drie geleden haastte ik me, jas in de ene hand en tas in de andere, de trap op van het Shell-hoofdkantoor. Enigszins te laat voor de afscheidsbijeenkomst van de toenmalige directeur Shell Nederland klom ik de trap op. Een zware mannenstem maande me te stoppen: of hij me kon helpen, vroeg hij, vriendelijk lachend. Veiligheid is voor Shell de hoogste prioriteit, verduidelijkte hij.
De behulpzame Shell-medewerker vertelde dat hij zijn kinderen thuis leert, dat de meeste ongelukken gebeuren op de trap, en ze daarom altijd de reling moeten vasthouden. Ik kreeg hetzelfde advies. Niet veel later wees de directeur van Shell Nederland waar de nooduitgangen waren, alvorens de bijeenkomst begon.
Ik was gefascineerd. Veiligheid bleek bij Shell, net zoals bij zoveel andere bedrijven in de chemie, bouw en in andere risicovolle sectoren, diep in het DNA te zitten. Het is geen project, geen modewoord, geen onderdeel van een strategie die eens per vier jaar wordt herzien. Het is cultuur. Ongeacht hoe de financiële wind waait, wat consumenten of opdrachtgevers wensen of welke politieke voorkeuren domineren: op veiligheid wordt niet bezuinigd.
Hoe anders is dat met duurzaamheid.
Zodra het ons economisch of politiek te heet onder de voeten wordt, weten we niet hoe snel we het thema naar de achterbank moeten verplaatsen. ‘Liever even geen EU-ETS, CBAM, rapportageregels, groene taxonomie of ontbossingswet. O, en laten we de woorden “sustainability” en “climate” ook maar even mijden. We praten liever over weerbaarheid, competitiviteit en strategische autonomie.’
Duurzaamheid is echter geen opt-out, iets wat we even in de ijskast kunnen parkeren wanneer het ons niet langer uitkomt. Voorkeuren van bedrijven, consumenten of overheden veranderen. De wetten van de natuur niet.
Uitstel heeft consequenties. Wat dezer dagen wordt verkocht als een keuze vóór ‘realisme’, is in werkelijkheid een keuze voor instabiliteit. Voor prijsschokken, abrupte en kostbare symptoombestrijding door overheden en ongecoördineerde neergang.
De oorlogen in Iran en Oekraïne laten pijnlijk zien hoe kwetsbaar Europa is door de energie-afhankelijkheid van fossiele energie. Volgens onderzoek van het Britse Climate Change Committee kosten schokken in de prijzen van olie en gas, zoals tijdens de energiecrisis van 2022, meer dan de gehele energietransitie. Het behalen van het net-zero doel in 2050 is voor de economie kosteneffectiever dan de voortzetting van de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen. En het gaat verder dan energie. Ook bij producten als koffie en cacao leiden extreme weersomstandigheden steeds vaker tot dubbelcijferige prijsstijgingen.
Kiezen tussen duurzaamheid of competitiviteit is dus een valse keuze. De Europese economie en welvaart zullen duurzaam zijn. Of niet. Een keuze van dergelijk belang zouden we niet moeten overlaten aan de grillen van consumentenvoorkeuren, business cases die al dan niet rondkomen of wisselende politieke winden.
We laten per slot van rekening de keuze van essentiële verworvenheden, of het nou gaat om een veilige werkomgeving, de bescherming van Nederland tegen het water of het voortbestaan van kinderarbeid of gedwongen arbeid, niet afhangen van de voorkeur van de consument, de voorkeur van de burger of financiële winst. Niemand krijgt in de winkel of bij een beleggingsproduct de vraag: wilt u dit product mét of zonder kinderarbeid? Bij het betalen van de waterschapsbelasting vraagt niemand of ik dit jaar wat minder droge voeten wil.
Het zijn niet-onderhandelbare normen. Een gezonde, stabiele en leefbare leefomgeving is dat ook. Toch behandelen we dit nog te vaak als een luxeproduct. Iets wat we erbij doen als het meezit. Hoe zorgen we er collectief voor dat duurzaamheid eenzelfde vanzelfsprekende plek in de harten en hoofden krijgt zoals veiligheid dat is geworden?
Ecoloog en filosoof Matthijs Schouten stelde eens voor om woorden als ‘natuur’ of ‘klimaat’ te vervangen door ‘de symfonie van het leven’. Dan zou er nooit meer iemand zeggen: we laten economische groei of concurrentievermogen voorgaan voor ‘de symfonie van het leven’. Dat zou absurd klinken.
Misschien moeten we daarmee beginnen.
Werner Schouten is directeur van de Impact Economy Foundation en schrijft maandelijks voor Investment Officer over de economische keuzes achter grote maatschappelijke vraagstukken, en de rol van kapitaal en beleid daarin.