Door de crisis hebben we geleerd dat risico’s niet alleen financieel zijn. Het is van essentieel belang dat mensen binnen de financiële sector integer handelen. Niet integer handelen leidt tot een gebrek aan vertrouwen.
Dat zei directeur Joanne Kellermann van De Nederlandsche Bank, onlangs op een symposium over ethiek en integriteit georganiseerd door de VBA. Andere sprekers waren onder meer chief risk officer Wilfred Nagel van ING en hoogleraar Johan Graafland van de Universiteit van Tilburg.
Er is nieuwe regelgeving gekomen die beter gedrag moet bevorderen, zei Kellermann. Denk aan de nieuwe regels voor beloningen en eisen die gesteld worden aan bestuurders en toezichthouders van financiële instellingen.
Maar DNB zelf heeft ook lessen getrokken uit de crisis en heeft haar toezicht meer vooruitblikkend gemaakt in plaats van alleen terugkijkend, zei ze. In plaats van alleen naar de cijfers kijkt de toezichthouder ook naar het gedrag en de cultuur van een organisatie.
Zelfreflectie en dialoog
‘Van u’, zo verklaarde Kellermann, tegen de bankiers in de zaal, ‘verwachten we dat u doet aan zelfreflectie doet en in dialoog gaat met uw stakeholders en daarbij ook echt naar ze luistert. Nu er weer tekenen zijn van economische ontdooiing is het heel belangrijk niet te verslappen.’
Waar het om gaat is dat u zich rekenschap geeft van hoe de maatschappij naar u kijkt. Transparantie is daarbij heel belangrijk. Niet als doel, maar als middel om de dialoog aan te gaan met uw stakeholders.’
Juist aan die goede dialoog met stakeholders ontbreekt het volgens Johan Graafland van de universiteit van Tilburg nogal eens. Graafland is gespecialiseerd in de filosofie van de economie.
Blik meer naar buiten
‘De blik van de financiële sector moet meer naar buiten gericht worden, naar klanten en de samenleving’, zei hij. ‘Ik heb de indruk dat dat nog onvoldoende gebeurt. Interessant in dit licht is de later weer ingetrokken aankondiging van ING onlangs om een proef te willen beginnen met de verkoop van klantgegevens.’ Volgens Graafland getuigde dit van ‘een gebrek aan voelhorens’.
Om de ethische standaarden in de financiële sector te verhogen zijn er volgens Graafland zaken nodig op bedrijfstak- en organisatieniveau, maar ook op het niveau van de individuele bankier.
Hij wees erop dat eerder onderzoek van Motivaction heeft uitgewezen dat slecht 14 procent van de Nederlanders bankiers op hun woord gelooft. Dokters, leraren en rechters worden door 75 procent van de Nederlanders op hun woord geloofd.
De bedrijfstak kan bijvoorbeeld wel een code ontwikkelen, maar de bedrijven moeten die code vervolgens wel implementeren en dan nog kunnen individuen roet in het eten gooien, zei hij. De Nederlandse Vereniging van Banken werkt momenteel aan een nieuw maatschappelijk statuut en een vernieuwde Code Banken. De NVB verwacht hier in het voorjaar concepten van te kunnen publiceren.
Leiderschap tonen
Op organisatieniveau is volgens Graafland onder meer heel belangrijk dat de CEO op dit punt leiderschap toont. Daarbij heeft hij de steun nodig van de directeuren.
Daarnaast moet het personeel een ethische training krijgen en moet de corporate governance structuur hierop aangepast worden. ‘Ethische dilemma’s moeten namelijk echt bespreekbaar worden. Dat vergt training.’
Op persoonlijk vlak moeten bankiers weerstand bieden aan situationele druk, zei Graafland. ‘Dat wil zeggen dat ze alert moeten zijn op gehoorzaamheid en conformiteit aan groepsdenken. Dit is een hellend vlak. Verplaats je in de positie van de outsider. Wat zou de politieagent er bijvoorbeeld van vinden dat jij zoveel verdient? Hij draagt toch ook verantwoordelijkheid.’
Last but not least, moeten mensen, hun eigen tekortkomingen onderkennen. ‘Mensen zijn geneigd tot optimisme, ze overschatten vaak hun eigen capaciteiten, ze focussen vaak op korte termijn en zichtbare effecten. Daarnaast is ons oordeel vaak gekleurd door eigen belang: we zijn geneigd eigen fouten weg te rationaliseren.’
Chief risk officer Wilfred Nagel van ING beaamde dat het begint met de juiste ‘tone at the top, maar daarmee eindigt het niet’.
Business values
‘Wij dragen verantwoordelijkheid hoog in het vaandel en hebben daarom business values opgesteld. Vervolgen hebben we alle managers gevraagd deze te vertalen naar eigen guidance. Dit gaat uiteindelijk terug tot: zou je dit aan je moeder verkopen?’
Wat er volgens Nagel ook bij hoort is goed gedrag belonen en afrekenen met slecht gedrag.
Boetes aan bedrijven zijn in dit kader volgens hem niet zo effectief. Er zijn bedrijven die boetes beginnen te zien als een vorm van belastingheffing. Veel effectiever zou het volgens hem zijn als de toezichthouder in een uiterste geval een banklicentie tijdelijk zou intrekken, of bepaalde activiteiten tijdelijk zou stop zetten. In Azië gebeurt dit.
In de crisis ontving ING aan staatssteun vanwege problemen met een groot pakket zogenoemde aan Amerikaanse Alt-A-hypotheekobligaties. Nagel zegt hiervan te hebben geleerd dat de controle op bedrijfsonderdelen die zelfstandig opereren beter moet. Daarnaast heeft hij geleerd dat het belangrijk is veel helderdere richtlijnen te hebben over wat wel en niet kan en dat wat vandaag geen risico is, dat morgen wel kan zijn.
Beter samenwerken
Tot slot, zegt hij, moet de relatie tussen banken en de Nederlandse overheid veel nauwer worden. ‘Wij waren te veel ieder voor zich bezig, terwijl we een gezamenlijk belang hadden, dat onder druk kwam te staan.’
Gert Dijkstra, chief strategy & communication bij APG Asset Management vertelde hoe APG omgaat met integriteit. ‘Ik ben een van degenen die vrijwillig de bankierseed heeft afgelegd. ‘Daarmee wilden wij een goed voorbeeld geven. Ook hebben wij vrijwillig besloten het variabele deel onze salarissen onder de DNB-norm “Beheerst Belonen” te brengen.’
‘Wij werken als pensioenbelegger met onwerkelijk grote bedragen en bij ons werken ook vrij jonge mensen die vervolgens hele grote bedragen mogen beleggen. Wij proberen hen duidelijk te maken dat zij dit doen voor gepensioneerde onderwijzers, brandweermannen en bouwvakkers die 800 euro in de maand krijgen.
Om dit kracht bij te zetten hebben we bijvoorbeeld op elke verdieping foto’s opgehangen van de mensen waarvoor we het doen, van de brandweerman bijvoorbeeld. Afstand tot de eindklant, levert risico’s op. Onze klanten staan centraal. Dat is niet nieuw, maar het leek alsof we dat waren het vergeten.’
Meer achtergronden op Fondsnieuws:
Tuchtrecht voor alle bankmedewerkers
‘De bankierseed is een opmerkelijk iets’