Wanneer markten opvallend weerbaar zijn terwijl onzekerheden zich blijven opstapelen, speelt psychologie een grote rol. ‘Ook onder professionele beleggers’, stelt Bart Abeloos, hoofdeconoom bij bankgroep Crelan. ‘Narratieven en context spelen een veel grotere rol dan we soms willen toegeven.’
We spreken Abeloos aan het eind van een turbulente beursweek. Hyperscalers Alphabet en Amazon maakten beleggers nerveus met torenhoge AI-uitgaven, terwijl softwareaandelen tegelijk onder druk kwamen uit vrees voor AI-disruptie. Volgens Abeloos is dat geen fundamentele breuk, maar een herkenbaar gedragsmatig patroon.
‘We zien hier duidelijk elementen van een crowded trade. Er zat enorm veel positionering op AI-gerelateerde bedrijven, deels omdat het marktsysteem dat ook aanmoedigt. Zolang het narratief monolithisch was, werd alles onder dezelfde noemer geplaatst. Nu dat narratief tussen voorlopige winnaars en verliezers van de AI-omwenteling begint te differentiëren, ontstaat onzekerheid.’
Wat beleggers daarbij parten speelt, is dat niemand vandaag een helder antwoord heeft op de kernvraag: welk businessmodel zal AI uiteindelijk rechtvaardigen, en tegen welke waardering? ‘Dat gebrek aan een ankerpunt zorgt ervoor dat beleggers geneigd zijn te overdrijven, in beide richtingen.’
Niemand is immuun voor biases, stelt Abeloos, een moeilijk te vertalen begrip dat een vooroordeel, een mentale, emotionele of cognitieve vertekening aanduidt. ‘Ook professionele beleggers ontsnappen er niet aan. Wat wel verandert, is de vorm waarin biases zich manifesteren. Bij professionals spelen instituties, structuren en incentives een cruciale rol’, zegt hij, waarbij hij opmerkt dat instituten meer zijn dan de som van hun medewerkers. ‘Regelgeving, rapportering, risicokaders en commerciële prikkels kunnen irrationaliteit afzwakken, maar soms ook versterken.’
Wanneer modellen het afleggen tegen oordeel
Professionele beleggers werken met kwantitatieve modellen, scenarioanalyses en uitgebreide risicokaders. Toch blijken die formele structuren niet altijd doorslaggevend. Abeloos verwijst naar een ervaring uit de praktijk met een fonds dat expliciet ontworpen was om gedragseffecten te minimaliseren. ‘In theorie was het model zeer strikt. In de praktijk zagen we dat de menselijke finetuning zo ingrijpend werd, dat het oorspronkelijke signaal grotendeels verloren ging. De drang om het eigen oordeel te laten spreken blijft bijzonder sterk.’
Daarbovenop komt het fenomeen van risico-homeostase. ‘Een sterke institutionele risico-infrastructuur kan paradoxaal genoeg leiden tot zelfgenoegzaamheid. Beleggers voelen zich ‘gecoverd’ door controles en monitoring, en stemmen hun gedrag daarop af. Dat zie je ook buiten de financiële wereld: wie zich veiliger waant, neemt vaak net meer risico.’
Overmoed en consensusvorming
Welke biases komen het vaakst voor bij professionele beleggers? ‘Sommige zijn moeilijk empirisch vast te stellen, zoals confirmation bias, de neiging om meer gewicht toe te kennen aan informatie die de eigen overtuiging bevestigt. Overmatig zelfvertrouwen is duidelijker zichtbaar. De illusie van deskundigheid is hardnekkig. Goede prestaties schrijven we toe aan eigen kunde, slechte prestaties aan pech of aan marktomstandigheden.’
Dat effect wordt versterkt door de trage feedbackloop van beleggen: een beslissing vandaag wordt pas maanden later gevalideerd of ontkracht. ‘Wie in die tussenperiode niet scherp bewaakt wat proces is en wat verhaal, dreigt zijn eigen gelijk te construeren.”
‘Ook kuddegedrag speelt een rol, zij het in een andere vorm dan bij retailbeleggers. Bij professionals gaat het minder om het blind volgen van momentum, en meer om clustering rond ideeën die snel consensus worden. Denk aan thema’s die plots door iedereen als ondergewaardeerd worden gezien. Die trades raken snel overbevolkt en zijn daardoor ook fragiel.’
Liberation Day
Die gedragsdynamiek helpt ook om een schijnbare paradox te verklaren. Uit Investment Officer-onderzoek bij internationaal actieve fondshuizen bleek dat een aanzienlijk deel ‘Liberation Day’ aanduidde als bepalend moment van 2025, terwijl nog meer huizen de veerkracht van de markten benadrukten.
Volgens Abeloos is dat geen tegenstelling. ‘Liberation Day was objectief een enorme schok. Als je de grafieken van beleidsonzekerheid bekijkt, zie je een explosie die eerdere episodes volledig overschaduwt. Het is rationeel om dat moment als game changer te benoemen.’
Tegelijk, zegt hij, zijn markten bijzonder goed in het filteren van ruis. ‘Na een eerste verstoring wordt vaak duidelijk dat de macrofundamentals niet fundamenteel gewijzigd zijn. In dat geval laten markten het nieuws snel achter zich. Beide interpretaties kunnen dus tegelijk juist zijn.’
Gewenning sinds covid
Dat markten vandaag veel slecht nieuws lijken te verdragen, heeft volgens Abeloos ook te maken met gewenning. De covid-crisis vormt daarbij een psychologisch breekpunt. ‘Een week nadat de WHO covid tot pandemie uitriep, lag de bodem van de markt al achter ons. Sindsdien zagen we bij quasi elke negatieve schok hetzelfde patroon: snelle correctie, gevolgd door herstel.’
Dat heeft een generatie beleggers gevormd die nooit een langdurige berenmarkt heeft meegemaakt. ‘Voor hen is een correctie iets van enkele weken. Dat creëert een vorm van gewenning en versterkt het vertrouwen in ‘buy the dip’-strategieën. Terwijl het in de sterren geschreven staat dat ons ooit nog eens een jarenlange berenmarkt te wachten staat.’
Centrale banken als ankerpunten, geopolitiek als open canvas
In dat geheel spelen centrale banken een bijzondere rol. Niet zozeer via hun beleid, maar als psychologisch anker. ‘Inflatie en monetair beleid zijn bekend terrein voor professionele beleggers. Dat zijn variabelen waarmee ze leren werken, en die ze doorgaans goed kunnen plaatsen.’
Heel anders ligt dat bij geopolitiek en bij brede narratieven. ‘Dat zijn open canvassen waarop beleggers hun eigen biases kunnen projecteren, ongelimiteerd. Zulke thema’s krijgen vaak ook een morele dimensie, wat de verleiding tot overtuigingsgedreven posities groter maakt.’
Abeloos is voorzichtig met recepten, maar besluit het gesprek met een waarschuwing: wantrouw narratieven. ‘Storytelling is het voertuig bij uitstek voor biases. Beleggers houden ervan, maar precies daarom moet je jezelf ertegen beschermen. De kunst is niet om biases uit te schakelen – dat kan niet – maar om ze te herkennen en hun impact te beperken. In de praktijk betekent dat: expliciet maken welk deel van een beslissing uit data komt, welk deel uit interpretatie, en waar het verhaal stiekem het stuur overneemt.’