De terugkeer van Donald Trump op het podium van het World Economic Forum in Davos heeft woensdag de aandacht van beleggers opnieuw scherpgesteld op Europa’s kwetsbaarheid in een wereld waarin geopolitiek weer bepalend is voor handel, veiligheid en kapitaalallocatie. ‘Alles is veranderd’, aldus Sabrina Khanniche, senior-econoom bij Pictet Asset Management.
Donald Trump, de enige zittende Amerikaanse president die ooit het Zwitserse Davos bezocht, herhaalde woensdag een reeks bekende standpunten over importheffingen, de Federal Reserve en Groenland. In een ruim uur durende, geïmproviseerde toespraak zei hij ‘onmiddellijke onderhandelingen’ met Denemarken te willen openen over Groenland, dat hij nadrukkelijk als veiligheidskwestie presenteerde.
‘Wat we van Denemarken willen, is dit land om de Golden Dome te bouwen, zodat die raketten op afstand blijven’, zei Trump. Het gebruik van militair geweld sloot hij uit. Tegelijkertijd benadrukte Trump dat de Verenigde Staten zich blijven inzetten voor de NAVO. Amerikaans eigendom van Groenland zou volgens hem het bondgenootschap uiteindelijk juist versterken.
‘Europa is veilig’
De hernieuwde focus van Trump op Groenland heeft de verhoudingen tussen Europa en Washington de afgelopen weken onder druk gezet en vragen opgeroepen over het machtsevenwicht binnen de NAVO. Het onderwerp sijpelde ook door naar financiële markten, waar beleggers discussiëren over de concentratierisico’s van Europese portefeuilles met een zware blootstelling aan Amerikaanse activa.
Sommige critici, onder wie de voormalige commandant der Nederlandse strijdkrachten Dick Berlijn, suggereren dat Europese landen moeten overwegen Amerikaanse staatsobligaties en aandelen te verkopen. Europese beleggers houden momenteel voor ongeveer 12.100 miljard dollar aan Amerikaanse aandelen en obligaties aan.
NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte probeerde de spanning woensdag eerder op de dag te temperen tijdens een paneldiscussie in Davos en nam het daarbij op voor Trump. ‘Europa is veilig’, zei Rutte. ‘Ik ben nu niet populair omdat ik Donald Trump verdedig, maar ik geloof echt dat we blij kunnen zijn dat hij er is, omdat hij Europa heeft gedwongen een stap te zetten en onder ogen te zien dat we meer verantwoordelijkheid moeten nemen voor onze eigen defensie.’
Geopolitiek als economische motor
De discussie illustreert een bredere verschuiving waar beleggers zich steeds nadrukkelijker rekening mee moeten houden: geopolitiek is niet langer een achtergrondrisico, maar een drijvende kracht achter economisch beleid en investeringsbeslissingen. Voor Sabrina Khanniche, senior econoom bij de private bank Pictet, bevestigen de gesprekken in Davos een kentering.
‘De lange periode van stabiliteit en vrede in Europa, mogelijk gemaakt door sterke Amerikaanse steun, integratie en samenwerking, is voorbij’, zei Khanniche dinsdag in een gesprek met Investment Officer. ‘Europa staat voor uitdagingen en moet laten zien dat het zichzelf kan redden.’
Die analyse sluit aan bij opmerkingen van de Franse president Emmanuel Macron, die in Davos waarschuwde voor een wereld ‘zonder regels, waarin alleen het recht van de sterkste lijkt te gelden’. Handel, veiligheid en investeringen zijn volgens hem onlosmakelijk met elkaar verbonden, wat Europa dwingt zijn economische soevereiniteit en strategische autonomie te versterken.
Einde van het oude groeimodel
Vanuit economisch perspectief komt Khanniche tot dezelfde conclusie. Volgens haar is het traditionele Europese groeimodel door recente schokken ontmanteld. ‘We bewegen weg van een model dat werd gekenmerkt door Amerikaanse veiligheidsgaranties, goedkope energie uit Rusland en China als belangrijkste exportmarkt’, zei ze. ‘Alles is veranderd.’
De Canadese premier Mark Carney omschreef die verschuiving dinsdag in Davos als structureel, niet cyclisch. ‘We zitten midden in een breuk, niet in een overgang’, zei hij, waarschuwend dat economische verwevenheid steeds vaker als machtsinstrument wordt ingezet, via heffingen, toeleveringsketens en financiële infrastructuur.
Voor Khanniche is strategische autonomie uiteindelijk een investeringsvraagstuk. Het vergt aanhoudende investeringen in defensie, infrastructuur, energiezekerheid en technologie.
‘Je hoeft niet alles op orde te hebben om van Europa een positief verhaal te maken. Maar zonder het aanpakken van structurele problemen wordt het moeilijk om blijvend beter te presteren.’
Sabrina Khanniche, Pictet
In dat verband wijst zij nadrukkelijk naar Duitsland. ‘Het Duitse begrotingsbeleid vormt een duidelijke paradigmaverschuiving’, aldus Khanniche. ‘Na jaren van onderinvestering als gevolg van begrotingsrestricties verandert dit de manier waarop we naar Europa moeten kijken.’
De Duitse koerswijziging heeft het debat over begrotingsruimte en gezamenlijke Europese financiering nieuw leven ingeblazen, thema’s die Europa lange tijd hebben beperkt in zijn reactie op externe schokken. Macron pleitte in Davos voor snellere investeringen, vereenvoudiging van regelgeving en verdere integratie van de kapitaalmarkten, omdat Europa volgens hem te traag blijft in het mobiliseren van eigen spaargelden.
‘We weten wat ontbreekt: een kapitaalmarktunie, fiscale capaciteit en arbeidsmobiliteit’, zei Khanniche. Zonder vooruitgang op die terreinen blijft het moeilijk voor Europa om de economie te laten groeien.
Minder afhankelijk van de VS
Khanniche ziet dat beleggers hun posities al heroverwegen. ‘Er is duidelijk bereidheid onder beleggers om minder afhankelijk te worden van de Verenigde Staten en Europa nauwkeuriger te bekijken’, zei ze, wijzend op interesse in defensie, infrastructuur en strategische industriële sectoren.
Wordt deze ‘diversificatie’ een eufemisme voor het verkopen van Amerikaanse activa? ‘Dat zou kunnen’, zei Khanniche, al verwacht zij geen abrupte bewegingen. Volgens haar leiden de veranderingen vooral tot een herwaardering van concentratierisico’s, niet tot massale uitstappen.
Heropleving niet vanzelfsprekend
Een heropleving van Europa is volgens Khanniche mogelijk, maar allesbehalve vanzelfsprekend. ‘Je hoeft niet alles op orde te hebben om van Europa een positief verhaal te maken,’ zei ze. ‘Maar zonder het aanpakken van structurele problemen wordt het moeilijk om blijvend beter te presteren.’
De huidige geopolitieke context kan Europa volgens haar wel dichter bij een oplossing brengen voor een gevoelig, lang onopgelost dossier. ‘Wat ik nu zie, is het potentieel om het debat over gezamenlijke schulduitgifte nieuw leven in te blazen’, zei ze. ‘Dat debat is nu makkelijker geworden.’