Financiële markten prijzen een wereld in die eigenlijk niet meer bestaat. Onze huidige democratische instituties zijn ontworpen voor tragere cycli en minder complexe economische structuren. Deze ‘veroudering’ zie je terug in hoe kapitaal wordt gealloceerd en gereguleerd. Dat stelt de Chileense econoom en systeemdenker Jeannette von Wolfersdorff.
Von Wolfersdorff, voormalig bestuurslid van de Chileense effectenbeurs en auteur van twee boeken over kapitalisme en de complexiteit van onze systemen, signaleert twee tekortkomingen. Als eerste is er volgens haar sprake van ‘capture’: gevestigde belangen die regelgeving zo beïnvloeden dat verandering wordt tegengehouden. Als tweede kampen we met ‘cognitieve veroudering’: instituties die werken op basis van verouderde aannames over hoe financiële markten werken, terwijl financiële markten in de loop der jaren juist steeds meer met elkaar verweven zijn geraakt en er steeds sneller wordt gehandeld. Volgens Von Wolfersdorff kwam dat onderscheid vooral aan de oppervlakte in de jaren na de val van de Berlijnse Muur. Wat aanvankelijk werd gezien als een overwinning van het democratisch denken, bleek ook haken en ogen te hebben. Wat in de praktijk gebeurde was dat liberale democratieën steeds meer verstrengeld raakten met machtige belangengroepen terwijl de politieke wil om bestaande bestuursstructuren te hervormen beperkt bleek. Instellingen slaagden er niet in mee te evolueren met de snelheid waarmee markten en de economie zich ontwikkelden, namelijk steeds complexer en steeds minder voorspelbaar. Von Wolfersdorff: ‘Er is sprake van een ontwerpfout. De modus operandi in de 21e eeuw is fundamenteel anders dan die in de 18e- eeuw, terwijl onze bestuurlijke systemen nog steeds opereren volgens de beperkte complexiteit van de 18e eeuw. Mensen klampen zich graag vaak vast aan vertrouwde patronen en manieren van doen, zelfs als deze eigenlijk voorbij de houdbaarheidsdatum zijn.’ Complexiteitskloof De mismatch is niet langer theoretisch, maar wordt zichtbaar in de groeiende kloof tussen hoe systemen - markten en democratieën - zich gedragen en hoe ze worden bestuurd. Von Wolfersdorff, die haar loopbaan begon bij een private bank in Duitsland, verwijst naar de wet van Ashby: een systeem kan alleen effectief zijn als het minstens evenveel variatie in zijn reacties heeft als de verstoringen waarmee het wordt geconfronteerd. Vertaald naar financiële markten betekent dit dat bestuurlijke structuren die het tempo en de diversiteit van markten niet kunnen bijbenen, onvermijdelijk achterop raken. “We zien al geruime tijd die ongelijke strijd in de financiële regulering. Het gaat niet om competentie, maar om architectuur.” Toezichthouders maken gebruik van instrumenten die zijn ontworpen voor tragere en meer afgebakende markten, terwijl we nu te maken hebben met een systeem dat gekenmerkt wordt door snelheid, onderlinge verwevenheid en weinig transparantie. In natuurlijke systemen wordt complexiteit niet gereduceerd, maar georganiseerd. Een mierenkolonie coördineert gedrag zonder centrale aansturing en ontwikkelt collectieve intelligentie op basis van eenvoudige interacties. Financiële markten hebben zich op vergelijkbare wijze ontwikkeld. Bestuurssystemen niet. “Complexiteit is niet iets dat we kunnen vermijden. Het is de basis van hoe systemen zich ontwikkelen.” Regeldruk zonder grip De gevolgen zijn zichtbaar in de manier waarop financiële systemen worden gereguleerd. “We zitten nu met het slechtste van twee werelden: te weinig regulering van systeemrisico’s en teveel bureaucratie vanwege vaak overbodige en verouderde regels die de economie eerder remmen dan aanjagen”, zegt Von Wolfersdorff. Het debat blijft alsmaar steken op meer of minder regels. ‘Maar waar het over zou moeten gaan is niet meer of minder regels, maar of die regels adaptief, doelgericht en iteratief zijn. Systemen passen zich aan regels aan en zullen ze altijd proberen te omzeilen.’ Voor beleggers is dit een bekend verhaal: procedures worden steeds uitgebreider en rapportageverplichtingen nemen toe, maar systeemrisico’s zullen altijd blijven bestaan. Blinde vlek voor beleggers Fundamentele vragen blijven onbeantwoord, stelt Von Woldersdorff. Zoals: wie heeft uiteindelijk de zeggenschap over grote organisaties? Hoe is kapitaal onderling verweven tussen bedrijven die met elkaar lijken te concurreren? ‘Onze micro-economische statistieken zijn bijzonder slecht in het weergeven van onderlinge verbondenheid en het incalculeren van risico’s. Markten kunnen geen prijs toekennen aan risico’s die niet goed worden waargenomen of gemeten.’ Deze ‘blinde vlek’, zoals Von Woldersdorff het noemt, werkt direct door in hoe beleggers risico’s beoordelen. Structurele bestuurlijke kwetsbaarheid wordt nog nauwelijks in waarderingen verwerkt. Portefeuilles zijn impliciet gebaseerd op de aanname dat instituties zich aanpassen en corrigeren. Prikkels versterken dat probleem. ‘Je kunt niet verwachten dat één onderneming de van boven opgelegde veranderingen doorvoert. Het systeem houdt dit ook tegen. Bedrijven reageren op de prikkels die ze krijgen, en belonen nog altijd kortetermijnrendement.’ Het gevolg is dat regelgeving regelmatig de plank misslaat: de kloof tussen wat moet gebeuren en wat in de praktijk gebeurt is vaak groot. Bedrijven staan bijvoorbeeld onder druk om hun duurzaamheidsdoelstellingen aan te scherpen, maar in de praktijk beloont het systeem nog steeds gedrag dat niet-duurzaam is. Bouw aan een ‘seed bank’ Het dichten van de kloof vergt meer dan een stapsgewijze hervorming. Volgens Von Wolfersdorff moeten we naar een systeem waarin instituties zich voortdurend kunnen aanpassen. ‘Het reguleren van AI kan ons dwingen precies dit soort architectuur te bouwen’, zegt ze, wijzend op systemen die sneller evolueren dan wetgeving bijbenen. Het komende decennium zal volgens haar worden gekenmerkt door instabiliteit op alle fronten. Von Wolfersdorff: ‘Systemen komen steeds zwaarder onder druk te staan en hervormingen komen vaak te laat.’ Daarom pleit zij voor een andere vorm van voorbereiding en het opzetten van een zogenoemde ‘seed bank’: een bank van institutionele ideeën met modellen, casussen en kaders die gestoeld zijn op systeemdenken en kunnen worden ingezet als bestaande structuren moeten veranderen. ‘We hoeven complexiteit niet op te lossen. We moeten ermee leren om te gaan.’ Investment Officer nam contact op met Jeannette von Wolfersdorff nadat de Financial Times een brief van haar publiceerde in reactie op een column van Martin Wolf, waarin hij stelde dat de democratie ernstig onder druk staat. In die brief betoogt zij dat de zwakte van democratieën niet alleen ligt in politieke wil, maar in institutioneel ontwerp, dat nog altijd is gebaseerd op de complexiteit van de 18e eeuw.