Passief beleggen bestaat niet. Het is een geruststellend sprookje dat we onszelf vertellen, terwijl we massaal dezelfde knoppen indrukken.
Exchange Traded Funds, smart beta, factorstrategieën: ze verkopen eenvoud, rust en wetenschappelijkheid. ‘Je volgt gewoon de markt.’ ‘Je gelooft in factoren.’ ‘Je doet niets.’ Maar wie denkt dat hier niets gebeurt, kijkt niet goed. Want precies door dat niets te doen, gebeurt er vandaag heel veel.
Factor investing is het nieuwste hoofdstuk in een oud verhaal. Beleggers ontdekten dat rendementen niet willekeurig zijn, maar samenhangen met kenmerken als grootte (small, mid of large caps), fundamentele waarde (value), momentum of volatiliteit. Daardoor ontstonden beleggingsstrategieën op basis van die specifieke kenmerken of factoren.
Dat eerste inzicht was revolutionair. Wat volgt, is dat nooit. Zodra een inzicht verpakt wordt in producten die iedereen kan kopen, verandert het van kennis in gedrag. En gedrag heeft gevolgen.
Wat gebeurt er? Wanneer beleggers massaal dezelfde factoren verhandelen via samengestelde producten zoals ETF’s, verhandelen ze niet langer individuele aandelen, maar bundels. Ze kopen ‘value’ of ‘momentum’ alsof het één aandeel is. Daarmee verschuift de manier waarop informatie in prijzen terechtkomt. Minder bedrijfsspecifiek, meer systematisch. Minder nuance, meer synchronisatie.
Het effect is eenvoudig. Prijzen bewegen meer samen. Liquiditeit lijkt toe te nemen, maar is fragiel. En wie denkt dat de markt efficiënter wordt, vergist zich: ze wordt vooral anders.
Geen neutrale keuze
Het centrale punt is ongemakkelijk: factorproducten verbeteren de verhandelbaarheid van factoren, maar doen dat ten koste van de informatiewaarde van individuele prijzen. Met andere woorden: de markt wordt beter in het prijzen van ‘de factor’, maar slechter in het prijzen van het bedrijf. Dat is geen detail. Dat is een fundamentele verschuiving in hoe markten functioneren.
Toch blijft het verhaal dat factorbeleggen passief is, hardnekkig bestaan. Dat is begrijpelijk. Passief klinkt verantwoord. Het suggereert nederigheid tegenover de markt. Maar factorbeleggen is geen neutrale keuze. Het is een expliciete positie. Je zegt niet: ‘Ik weet het niet.’ Je zegt: ‘Dit zijn de risico’s die ertoe doen.’
En dat heeft consequenties. Wanneer veel beleggers dezelfde factoren volgen, versterken ze elkaars trades. Dat verhoogt volatiliteit en kan liquiditeit juist doen verdampen op momenten dat ze het meest nodig is. De paradox is pijnlijk: producten die liquiditeit beloven, kunnen haar collectief ondermijnen.
De echte vraag is dus niet of factor investing werkt. De vraag is of we begrijpen wat het doet wanneer iedereen het tegelijk gebruikt. Markten zijn geen laboratoria. Ze reageren op onze modellen. En zodra modellen schaal krijgen, veranderen ze de realiteit die ze proberen te beschrijven.
Dat maakt deze discussie urgent. Niet alleen voor beleggers, maar ook voor toezichthouders en academici. Want als prijzen steeds minder bedrijfsspecifieke informatie bevatten, raken ze hun maatschappelijke functie kwijt. Kapitaal stroomt dan niet naar de beste bedrijven, maar naar de populairste kenmerken.
Misschien is dat de grootste ironie. Factor investing begon als een verfijning van het marktdenken. Het eindigt mogelijk als een versimpeling ervan. Passief beleggen bestaat niet. Het bestaat alleen zolang je niet kijkt naar wat er onder de motorkap gebeurt. En precies daar wordt vandaag de markt gemaakt.
Gertjan Verdickt is assistent professor in Finance bij de University of Auckland en columnist bij Investment Officer.