Stijgende risico’s en groeiende onzekerheid duwen beleggers richting actieve strategieën. Na een kwart eeuw passieve dominantie maken risicobeheer en expertise in nichemarkten weer het verschil.
Hoe is het zo ver gekomen? Investment Officer vroeg negen assetmanagers naar de grootste veranderingen die de sector sinds de eeuwwisseling hebben gevormd. De opkomst van passief beleggen staat steevast bovenaan. ‘De opkomst van ETF’s is een gamechanger geweest’, zegt Roel Thijssen, hoofd distributie Benelux bij Invesco. ‘De veranderingen die dit teweeg heeft gebracht zijn ingrijpend en blijvend.’
Doorbraak na 2008
Begin jaren 2000 deden de eerste indexfondsen en ETF’s hun intrede in Europa. Aanvankelijk bleef passief beleggen een niche, vooral gebruikt door institutionele beleggers. Dat veranderde fundamenteel na de financiële crisis van 2008. In de jaren daarna bleek het voor veel actieve managers bijzonder lastig om structureel beter te presteren dan de benchmark.
In de Verenigde Staten overtrof het beheerd vermogen in passieve fondsen en ETF’s eind 2023 voor het eerst dat van actief beheer: 13.300 miljard dollar tegenover 13.200 miljard dollar. In Europa is die omslag nog niet bereikt. Daar bedraagt het beheerd vermogen circa 9.600 miljard euro in actief beheer en 4.400 miljard euro in passief, waarmee passief inmiddels goed is voor 31,24 procent van het totaal, volgens Morningstar Direct.
Belegd vermogen in Europa: passief vs. actief (%)
Tegelijkertijd groeide het inzicht dat kosten een doorslaggevende rol spelen in het uiteindelijke rendement. Actieve fondsen rekenden vaak 1,5 tot 2 procent per jaar, terwijl passieve producten een vergelijkbare marktblootstelling boden tegen aanzienlijk lagere kosten. Die kostenkloof is inmiddels verkleind, maar blijft substantieel: actieve fondsen rekenen gemiddeld 0,59 procent, tegenover 0,11 procent voor passief, blijkt uit de meest recente Fund Fee Study van Morningstar.
Sinds 2010, na de mondiale financiële crisis en teleurstellende resultaten van actief beheer, versnelde de opkomst van passief beleggen en daalden de beleggingskosten sterk. Schaalvoordelen, automatisering en toegenomen transparantie speelden daarbij een sleutelrol. ‘De opkomst van ETF’s in combinatie met indexbeleggen heeft beleggen gedemocratiseerd’, aldus Wim van Zwol, hoofd Nordics en Benelux bij Vanguard. ‘Dankzij kostenefficiënte onlinebanken, fintechbedrijven en periodieke spaarplannen kunnen particulieren nu op een gespreide en kostenbewuste wijze vermogen opbouwen.’ BlackRock becijferde dit jaar dat de doorgevoerde kostenverlagingen op ishares-ETF’s sinds 2015 beleggers cumulatief meer dan 600 miljoen dollar hebben bespaard.
Vervagende scheidslijn en concentratierisico’s
Intussen vervaagde de scheidslijn tussen actief en passief. Waar de eerste generatie ETF’s brede indices volgde, groeide het aanbod uit naar thema-ETF’s, sectorfondsen en factorstrategieën. In 2016 kwam Blackrock onder de ishares-vlag met vier thematische ETF’s, gericht op thema’s als vergrijzing van de bevolking, zorginnovatie, automatisering & robotica en digitalisering. Volgens index-provider Stoxx wordt dit gezien als een van de eerste grote series echte thematische ETF-producten die een breed beleggerspubliek bedienden.
De keuze voor een index is al een actieve beslissing, maar country manager Blackrock Nederland Monique Donders benadrukt dat de opkomst van indexbeleggen actief beheer niet overbodig heeft gemaakt. ‘Wij bieden beide onder één dak, zodat klanten beide kunnen combineren op basis van hun doelstellingen en risicotolerantie.’
In de meest recente geschiedenis van ‘25 jaar passief’ is een belangrijk thema de toenemende marktconcentratie, door de enorme kapitaalstromen richting dezelfde indices. Steeds meer assetmanagers wijzen op toenemende marktconcentratie, met name in de Verenigde Staten. De sterke weging van de ‘Magnificent Seven’ roept vragen op over waarderingen en concentratierisico’s.
Actief in een nieuwe rol
De rol van actief verandert door passief, daarover zijn de fondsbeheerders het eens. ‘Actief beheer draait tegenwoordig vooral om risicobeheer’, zegt Prosper van Zanten, hoofd distributie Nederland en de Nordics bij Columbia Threadneedle.’Een ervaren beheerder kan dat op portefeuilleniveau doen. Passieve strategieën zijn daar niet toe in staat.’
Ook Christian Staub, hoofd EMEA bij Fidelity, meent dat de rol van actief fundamenteel verandert. ‘De nadruk ligt op weerbaarheid, maatwerk en langetermijnvermogensgroei, in plaats van uitsluitend het verslaan van een benchmark.’
Actief beheer heeft vooral meerwaarde waar markten minder efficiënt zijn, zoals vastrentende markten en private fixed income’, aldus Jacob Vijverberg, head of asset allocation bij Aegon Asset Management. ‘Tegelijkertijd verschuift de waarde steeds meer richting advies in portefeuille-structurering, asset allocatie en het managen van complexe klantbehoeften.’
Volgens Maxime Carmignac, directeur van het uitsluitend actief beleggende Carmignac UK, biedt het huidige beleggingsklimaat juist kansen voor actieve beheerders. ‘We leven in een wereld met uiteenlopende rentecycli, inflatiepaden en begrotingsbeleid. Een omgeving vol inefficiënties waar actieve beheerders hun voordeel mee kunnen doen.’
Nieuwe fase
De conclusie uit de rondvraag is niet dat de sector terugkeert naar louter actief beheer. Wel zijn fondshuizen het erover eens dat passief en actief elkaar aanvullen. Passief blijft een efficiënte basis, terwijl actief waarde toevoegt waar inefficiënties of specifieke risico’s domineren.
Recente cijfers lijken dat te bevestigen. In het derde kwartaal van 2025 trokken actieve fondsen in Europa 107 miljard euro aan, tegenover 58 miljard voor passief. De eerste keer sinds 2021 dat actief meer instroom realiseerde dan passief, volgens data van Morningstar. Die omslag werd echter vrijwel volledig gedragen door obligatiestrategieën. Bij aandelen bleef passief dominant, met 36 miljard euro instroom tegenover 7 miljard uitstroom voor actief.
Passief was de gamechanger van de afgelopen kwart eeuw. Of de recente instroom in actief een structurele verschuiving inluidt of een tactische reactie op renteonzekerheid, moet de komende kwartalen blijken. De discussie over actief versus passief is na 25 jaar niet afgesloten, maar in een nieuwe fase beland.